Hoe houden we de gezondheidszorg straks duurzaam, toegankelijk, betaalbaar en goed? We verwachten dat de innovaties die daarvoor nodig zijn, mogelijk worden gemaakt door het gebruik van digitale informatie- en communicatietechnologie. En we snappen dat daarvoor een nieuwe generatie zorgprofessionals toegerust en gemotiveerd moet worden. Want vernieuwing in de zorg gaat alleen maar lukken wanneer deze hoofdrolspelers zich instellen op de toekomst. Daar zijn velen al mee bezig; het is een van de bestaansredenen van MobileDoctors – maar er is meer nodig.

In het kader van de eHealth-week 2017 organiseerde de afdeling Klinische Informatiekunde van het AMC – een inspiratieseminar met debat onder de wat omineuze titel: ‘eHealth? Dat zal je leren!’ In het programma werd onder meer aandacht besteed aan de rol van eHealth technologie in onderwijs en opleiding, nu en in de toekomst. Logisch dat er dus ruimte was voor het recente advies ‘Anders kijken, anders leren, anders doen’ van Zorginstituut Nederland.

De Commissie Innovatie Zorgberoepen & Opleidingen adviseert de ministeries van VWS en OCW over flexibel leren en opleiden in de toekomst voor het hele ‘opleidingscontinuüm’ (van vmbo, mbo, hbo, vwo; initieel en post-initieel; bijscholing, nascholing enz.) van de gezondheidzorg in Nederland. De alomtegenwoordige digitalisering speelt in dit advies een majeure rol. Niet toevallig luidt de ondertitel: ‘Grensoverstijgend leren en opleiden in zorg en welzijn in het digitale tijdperk.’ Een van de acht hoofdlijnen van het advies is aan tech gewijd: ‘Leven, leren en werken met technologie.’ In kort bestek wordt hier de enorme impact beschreven van de digitale mogelijkheden op zorg, welzijn en onderwijs. Informatie- en communicatietechnologie kan burgers helpen bij de zorg voor hun eigen gezondheid, hun functioneren ondersteunen en hun sociale netwerken versterken. Domotica en robotica helpen mensen bij het zo lang mogelijk zelfstandig functioneren. Gepersonaliseerde zorg met behulp van technologie (‘P4 medicine’) zal gemeengoed worden bij het voorkomen, diagnosticeren en behandelen van aandoeningen. De zorg kan met digitale technologie sneller, goedkoper en beter worden geleverd; dat althans is de belofte van eHealth. Een mooi, en ook wel dwingend, perspectief waar dergelijke tech wordt opgevat als een drager van sociale innovatie. Deze opvatting doet denken aan hoe mijn oude kennis, pionier Gunther Eysenbach, eHealth lang geleden definieerde:

“Not only a technical development, but also a state-of-mind, a way of thinking, an attitude, and a commitment for networked, global thinking, to improve health care locally, regionally, and worldwide by using information and communication technology.”

Karakteristieken

In het advies worden vier karakteristieken van deze dynamiek onderscheiden. Ten eerste die van technologie die informele en formele zorg verbindt en daarmee het accent van nazorg naar voorzorg helpt te verleggen. Voorbeelden vinden we in zelfmanagement, co-patiëntschap of sociale netwerken rond gezondheid en gedrag. Ten tweede die van technologie die informeel en formeel leren verbindt zoals zichtbaar in bij voorbeeld zelf-educatie, e-learning of het concept ‘levenslang leren’. Ten derde die van technologie als stimulans om anders over zorg en leren na te denken; een ‘enabling technology’ die anders kijken, anders leren, anders denken, anders doen, zelfs anders voelen mogelijk maakt en daartoe uitdaagt. Ten vierde de vraag die technologie oproept naar wat er nodig is om er goed mee om te kunnen gaan. Gezien bijvoorbeeld de wijdverspreide laaggeletterdheid: 2,5 miljoen mensen in ons land hebben grote moeite hebben met lezen, schrijven, rekenen en het begrijpen van informatie. Zij hebben vaak ook minder digitale vaardigheden èn zijn bovendien vaker ziek. Ook voor veel zorgprofessionals zijn deze ‘eSkills’ nog niet altijd vanzelfsprekend en bestaan er nog tal van ethische issues rond veiligheid, solidariteit, privacy of medicalisering die nog ongeadresseerd zijn.

Deze onbekendheid is een van de redenen waarom de potentie van dit soort technologie nog maar mondjesmaat wordt gerealiseerd in ons land. Dat blijkt onder andere uit de jaarlijkse eHealth Monitor en het is de reden voor bewustzijnscampagnes zoals de afgelopen eHealth-week. Het advies biedt allerlei concrete handelingsperspectieven voor professionals om technologie te integreren in hun opleiding, hun werk en hun leven. Technologie versterkt in belangrijke mate hun vakbekwaamheid, hun vermogen samen te werken en hun lerend vermogen. De kennis en kunde om daar effectief mee om te gaan wordt opgedaan in de initiële en post-initiële leertrajecten en actueel gehouden in de praktijk. Innovatie van de zorg kan eenvoudig niet plaatsvinden zonder innovatie van zorgberoepen en -opleidingen.

Het klinkt logisch voor wie zich veel met eHealth bezighoudt, maar de implicaties voor burgers, (aankomende) zorgprofessionals, opleiders, ontwikkelaars zijn niet gering. Gelukkig bestaan er allang projecten en praktijken waar al van alles gebeurt in de breedte en de diepte, en waar veel ervaring wordt opgedaan. Dat is maar goed ook, want de professionals van 2030 zitten nu op school, of hebben net de schoolbanken verlaten. De kunst is nu om ze met deze ‘bright spots’ te laten kennismaken en ze te inspireren tot schaalvergroting.

Door Hans C. Ossebaard