Als de langste nacht van het jaar in zicht komt en dus ook weer de verwachting van het licht, dan hebben we het graag met elkaar over de belangrijke waarden van onze beschaving. Over wat ons met elkaar verbindt, over waar we gelukkig van worden, over waarheid, schoonheid en goedheid. De lotsverbondenheid die hieruit spreekt doet misschien wat ouderwetsch aan, maar is toch heel modern.

Neem solidariteit, die saamhorige waarde die de grondslag is van onze sociale zekerheid. Voor ons stelsel van gezondheidszorg is het een supervitaal begrip. Iedereen – rijk/arm, jong/oud, ziek/gezond, donker/wit, man/vrouw, enz. – legt geld in, voor het geval het lot toeslaat in de vorm van ziekte of ander lichamelijk of geestelijk ongerief. De kans dat iedereen gelijktijdig wordt getroffen is nihil, dus kan er door de niet-zieken altijd geld worden opgebracht. Van dat geld worden de kosten betaald van zorg die voor iedereen even toegankelijk, betaalbaar en goed is. Want iedereen heeft vroeg of laat wel zorg nodig. En de kosten daarvan kunnen al gauw niet meer door een enkel persoon worden betaald. Dat is solidair, en zorgtoeslagen, inkomens- en vermogensafhankelijke bijdragen, keuze voor meer/minder eigen risico, acceptatieplicht van verzekeraars doen de rest. Prachtig systeem. Goed bedacht. Maar die solidariteit is niet vrijwillig. In ons land worden alle burgers verplicht een geldbedrag te betalen voor de basisverzekering waarmee alle medisch noodzakelijke zorg is gedekt. Dus ook als je niet ziek bent en geen kosten maakt.

De laatste jaren horen we steeds vaker dat deze vorm van solidariteit ‘onder druk’ staat, dat er ‘grenzen’ zijn bereikt, dat we er goed aan doen het te herijken voor dat de toekomst ons inhaalt. Dat heeft zonder meer te maken met de gestage kostenstijging in de zorg en de diverse oorzaken daarvan; dure medicijnen, nieuwe technologie, onnodige zorg, bureaucratie, consumentisme, gebrek aan samenwerking en vergrijzing. Voor een rijk land zijn die kosten nog wel te dragen, maar ze zijn wel oneerlijk verdeeld. Dáárdoor worden er vraagtekens bij deze solidariteit gesteld. Misschien is zoveel mogelijk zorg voor iedereen ook niet zo’n héél goed idee en moet er meer slimme, zinnige zorg komen: less medicine, more health.

Door precisie geneeskunde en gepersonaliseerde diagnostiek weten we steeds eerder en beter welke ziekte we hebben of kunnen krijgen, en wat we daar aan kunnen doen. Er is informatie over gezond leven in overvloed. Je eigen verantwoordelijkheid daar iets mee te doen. Leefstijl en gedrag verdringen het noodlot. Steeds meer mensen vinden het niet meer vanzelfsprekend dat je meebetaalt aan de zorgkosten van iemand die zich willens en wetens ongezond gedraagt. Dat blijkt ook uit de barometer Solidariteit in het Nederlandse Zorgstelsel, een tweejaarlijkse meting van het Nivel. Tussen 2013 en 2015 is de solidariteit (d.w.z. de bereidheid om voor anderen te betalen aan zorgkosten die ze zelf niet hebben) significant afgenomen, vooral onder mensen met een laag inkomen, een gemiddeld opleidingniveau, en een leeftijd tussen 40-60 jaar. Ook de ‘verwachte solidariteit’ (in hoeverre mensen verwachten dat anderen bereid zijn te betalen aan kosten die ze zelf niet maken) blijkt gedaald. Toch bestaat er nog steeds een grote bereidheid te betalen voor mensen met een slechte gezondheid, een genetische aanleg voor ziekte, voor ouderen. Voor rokers of drinkers is die bereidheid er in het algemeen minder, hoewel rokers en drinkers wel weer meer solidair zijn met mede-rokers en mede-drinkers.

Digitalisering is er ook debet aan. Waar ooit gedacht werd dat internet de bevrijding van de mens uit zijn onwetendheid inluidde, zien we nu toch ook tekenen dat eHealth kan bijdragen aan sociale ongelijkheid en gezondheidsverschillen. Deze ‘trend’ is ook in andere landen wel zichtbaar en daarom wordt er bijvoorbeeld in Europa nagedacht hoe we het draagvlak voor een solidair zorgstelsel kunnen handhaven, of dat we naar geheel andere vorm toe moeten denken. Bijvoorbeeld de zorg uit de belastingen betalen (zoals onderwijs). Of juist technologische innovaties ontwerpen die solidair by-design zijn, circulair of anti-fragile. Of andere post-solidaire concepten: individueel maar sociaal. Want wij blijven hoe dan ook human-by-design. Dat is wel een saamhorige gedachte voor tot de dagen weer gaan lengen.

Door: Hans C. Ossebaard