De gezondheidszorg is de grootste economische sector van ons land. Er gaat zo’n 95 miljard euro in om; 14% van het Bruto Binnenlands Product. Met ruim 1,1 miljoen mensen die er werken, een toenemend aantal vacatures en een stijgende zorgvraag. De kosten van dit succes blijven maar toenemen en die vacatures zullen niet kunnen worden vervuld. Daarmee komt uiteindelijk de houdbaarheid van het stelsel in het geding. Wat te doen?

De overheid, en andere partijen in de zorg, zetten in op technologische innovatie en eHealth: digitale oplossingen, zorg-op-afstand, zelfmetingen, thuiszorgtechnologie. Anderzijds proberen ze de zorgconsumptie te verminderen door het bevorderen van veerkracht en zelfredzaamheid, preventie en voorlichting. Goeie zaak. Er wordt sowieso te veel geconsumeerd. Ook in de zorg. Er bestaan schattingen dat 20% van het totale zorgvolume opgaat aan overbodige diagnostiek, onnodige medicatie en overbehandeling. Dat komt natuurlijk niet alleen door de zorgconsument. Dat zit als het ware ingebakken in ons systeem dat productie beloont. Er wordt daarom gedacht aan andere vormen van bekostiging zoals uitkomstfinanciering. En aan de vermindering van low value care wordt aan gewerkt in programma’s als Zinnige zorg (Zorginstituut Nederland) of Doen of laten (Nederlandse Federatie van UMC’s).

Gezamenlijke inspanning

Minder produceren, minder consumeren: dan denk je ook aan duurzaamheid. Tot voor kort hoorde je weinig daarover in discussies over toekomst van het zorgstelsel. Volgens het invloedrijke Lancet Countdown rapport (2017) is er de afgelopen 25 jaar eigenlijk helemaal niets gedaan ten aanzien van milieubescherming en klimaatbeheersing. Dit internationale consortium van universiteiten, banken, overheden en internationale organisaties is voortgekomen uit een initiatief van de Lancet commissie die in 2015 concludeerde dat de gezondheidswinst van de laatste 50 jaar verloren dreigt te gaan door de klimaatverandering en dat er nu toch echt een gezamenlijke, wereldwijde inspanning nodig is: “The greatest global health opportunity of the 21st century.” Zo is dat. De multidisciplinaire countdown club heeft nu 40 indicatoren in vijf domeinen ontwikkeld waarmee de relatie tussen gezondheid en klimaat kan worden gevolgd, en wat dat praktisch betekent voor de beleidsdoelstellingen van de Akkoorden van Parijs.

De akkoorden, de zichtbare en meetbare gevolgen van klimaatverandering en broeikasgas porren ook ons, in Nederland, om hier over na te gaan denken en te handelen. Met green deals wil de overheid nu de transitie naar een duurzame samenleving inzetten: uitstoot verminderen, energie verduurzamen in/met alle sectoren, dus ook in de gezondheidszorg.

Verduurzaming versnellen

VWS heeft afgelopen winter een kwartiermaker aangesteld om de verduurzaming in de zorgsector te versnellen: Cathy van Beek, met een succesvol groen track record. Samen met het Milieuplatform Zorgsector organiseert zij onder meer ‘kennistafels’ die de green deals onder de aandacht moeten brengen van de beslissers in de zorg. Dat Milieuplatform certificeert overigens al jaren zorginstellingen voor de ‘Milieuthermometer’* en fungeert meer algemeen als kennisinstituut voor duurzame bedrijfsvoering in de zorg. Het gaat bij duurzaamheid altijd om hoe we als samenleving aan de behoeften van nu tegemoet kunnen komen zonder die van toekomstige generaties te compromitteren. Hoe kunnen we goede zorg, toegankelijk en betaalbaar blijven leveren zonder dat we dat voor de toekomst onmogelijk maken? Zonder dat er schaarste ontstaat. Dat betekent naast zorg voor mensen, dus ook zorg voor dieren, zorg voor de omgeving. One Health. En voor sociaaleconomische factoren die schaarste veroorzaken. Schaarste kan namelijk ook betrekking hebben op het aantal goed-opgeleide mensen, op goed-functionerende sociale netwerken, vertrouwen, technologie of infrastructuur. Maar weinig is onbeperkt beschikbaar tenslotte.

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Er zijn in ons land wel goede voorbeelden te vinden van duurzaamheid in de zorg: zonnepaneelprojecten (Rijnstate), vergroening vastgoedportefeuille (Amstelring), duurzaam inkoopbeleid (UMCU) of schoner afvalwater (Radboud MC). Maar het is nog te weinig structureel, te projectmatig, te kleinschalig om de klimaatdoelstellingen werkelijk dichter bij te brengen. De groene motivatie begint echter te groeien. Actuele cijfers van de ecologische voetafdruk van de sector zijn nog niet voorhanden. De gebouwen van onze health care industry zouden 11% van de totale CO2 uitstoot door bedrijfsgebouwen voor hun rekening nemen. Dat moet beter kunnen. Er is daarnaast veel te winnen op het gebied van de voedselvoorziening, transport, groene energie, kledingrecycling, medisch afvalverwerking, oppervlaktewater vervuiling door medicijnen, bricks-to-bytes, circulaire bedrijfsvoering. Duurzaamheid valt samen met maatschappelijk verantwoord ondernemen. In het platform Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO Nederland), een netwerk organisatie voor bedrijven en ondernemers, is de zorg prominent vertegenwoordigd. Ook jongeren roeren zich, bij voorbeeld met de Sustainable Health Care Challenge; het gaat om hun toekomst. In het buitenland is het beeld ongeveer hetzelfde: geleidelijk aan winnen ‘groene zorg’ initiatieven aan momentum, en pakt de sector de handschoen op. Dat werd tijd.

Echte houdbaarheid

In het buitenland ging Health care Without Harm (HCWH) voorop. Deze ngo streeft naar hervorming van de gezondheidszorg, naar meer duurzaamheid en een lagere ecologische footprint van de zorg. Ze doen dat onder verwijzing naar de belofte uit de Hippocratische eed (in ons land niet wettelijk verplicht) : “Ik zal aan de patiënt geen schade doen.” Dat impliceert dat je als arts ook zou kunnen werken aan het verminderen van schadelijke invloeden op je patiënten, aan sociale hygiëne, aan preventie, aan omgevingsgezondheid of aan het milieu. In samenwerking met HCWH organiseert het Radboud UMC in oktober a.s. een internationale conferentie over duurzaamheid in de zorg: ‘Clean Med Europe’ . Omgevingsgezondheid hoort traditioneel tot het werkterrein van de arts Maatschappij & Gezondheid. Onder hen is het duurzaamheidsbesef hoger omdat zij de wisselwerking tussen milieu en gezondheid per definitie in het vizier hebben. Zij staan niet langer alleen.

In een pas verschenen artikel in NDT, het wetenschappelijk tijdschrift voor neurologen, maakt de Europese beroepsvereniging voor neurologen bekend het goede voorbeeld te gaan geven (‘lead by example’). Ze gaan een hele reeks concrete en praktische maatregelen nemen om duurzaamheid op hun vakgebied te bevorderen: minder watergebruik bij haemodialyse, méér inzet van eHealth bij zelfzorg, méér onderzoek en onderwijs naar groene geneeskunde. Zo wordt duurzaamheid een component van kwaliteitszorg. Daar moeten we naar toe. Dat is echte houdbaarheid.

* In 2018 zijn meer dan 50 zorginstellingen gecertificeerd voor de Milieuthermometer.